CBCT چیست؟ دوز اشعه، تفاوت با OPG و کاربرد در ایمپلنت

CBCT چیست؟

CBCT یک تصویربرداری سه‌بعدی از دندان و فک است که عرض، ارتفاع و عمق استخوان را نشان می‌دهد و برای برنامه‌ریزی دقیق ایمپلنت استفاده می‌شود.

CBCT مخفف Cone Beam Computed Tomography یا «توموگرافی کامپیوتری با پرتو مخروطی» است؛ روشی برای تصویربرداری سه‌بعدی از دندان‌ها، فک و ساختارهای اطراف آن. دستگاه در یک دور چرخش کوتاه دور سر، با پرتویی مخروطی‌شکل صدها تصویر می‌گیرد و نرم‌افزار از آن‌ها یک مدل سه‌بعدی می‌سازد.

نتیجه این است که دندان‌پزشک می‌تواند استخوان فک را در سه جهت (عرض، ارتفاع و عمق) ببیند و برش‌های دلخواه از هر ناحیه تهیه کند؛ کاری که در عکس‌های دوبعدی معمولی ممکن نیست.

تفاوت CBCT با OPG (عکس پانورامیک) و سی‌تی‌اسکن پزشکی

OPG تصویر دوبعدی کل دهان برای دید کلی است؛ CBCT سه‌بعدی و دقیق‌تر است و معمولاً دوز کمتری از سی‌تی‌اسکن پزشکی دارد.

OPG یا پانورامیک یک تصویر دوبعدی از کل دهان است. برای دید کلی از دندان‌ها، پوسیدگی‌های بزرگ، دندان عقل نهفته و وضعیت عمومی استخوان مفید است، اما عرض استخوان را نشان نمی‌دهد و به‌دلیل بزرگ‌نمایی و هم‌پوشانی ساختارها، اندازه‌گیری دقیق با آن محدود است.

CBCT تصویر سه‌بعدی می‌دهد و امکان اندازه‌گیری دقیق‌تر فاصله‌ها را فراهم می‌کند. در مقایسه با سی‌تی‌اسکن پزشکی چندبرشی (MDCT)، معمولاً دوز اشعه کمتر، دستگاه کوچک‌تر و تصویر استخوان و دندان با جزئیات مناسبی دارد؛ اما بافت نرم را به خوبی سی‌تی پزشکی نشان نمی‌دهد.

به‌طور خلاصه: OPG برای غربالگری و دید کلی، CBCT برای برنامه‌ریزی دقیق جراحی در ناحیه مشخص، و سی‌تی پزشکی برای موارد خاص که بررسی بافت نرم یا نواحی گسترده‌تر لازم است.

کاربرد CBCT در جراحی ایمپلنت

سنجش حجم استخوان: عرض و ارتفاع استخوان در محل کاشت اندازه‌گیری می‌شود تا قطر و طول مناسب ایمپلنت انتخاب شود یا نیاز به پیوند استخوان مشخص شود.

تعیین فاصله ایمن با عصب فک پایین: مسیر کانال عصب آلوئولار تحتانی در فک پایین مشخص می‌شود تا ایمپلنت با فاصله ایمن از آن کاشته شود و خطر بی‌حسی ماندگار لب و چانه کاهش یابد.

ارزیابی سینوس فک بالا: ضخامت استخوان زیر سینوس و سلامت آن بررسی می‌شود؛ اگر استخوان کافی نباشد، سینوس لیفت برنامه‌ریزی می‌شود.

طراحی دیجیتال و گاید جراحی: داده‌های CBCT با اسکن داخل‌دهانی ترکیب می‌شود تا محل، زاویه و عمق ایمپلنت پیش از جراحی روی کامپیوتر طراحی و در صورت نیاز گاید جراحی ساخته شود.

در همه بیماران الزاماً CBCT لازم نیست؛ تصمیم بر اساس شرایط بالینی و پس از معاینه و عکس دوبعدی گرفته می‌شود. راهنماهای تخصصی توصیه می‌کنند CBCT فقط وقتی تجویز شود که اطلاعات آن در تصمیم درمانی تفاوت ایجاد کند.

دوز اشعه CBCT چقدر است و آیا خطرناک است؟

دوز CBCT ثابت نیست و به اندازه ناحیه تصویربرداری (Field of View)، تنظیمات دستگاه و وضوح تصویر بستگی دارد. اسکن یک ناحیه کوچک (مثلاً محل یک ایمپلنت) دوز بسیار کمتری از اسکن کل فک‌ها و صورت دارد.

مطالعات مرور منتشرشده دوز مؤثر CBCT دندانی را بسته به این عوامل از حدود ده‌ها تا چند صد میکروسیورت گزارش کرده‌اند؛ معمولاً بیشتر از یک عکس پانورامیک و کمتر از سی‌تی‌اسکن پزشکی سر و صورت.

اصل حفاظت در برابر اشعه ALARA (کمترین دوز معقول ممکن) یعنی کوچک‌ترین ناحیه لازم انتخاب شود و اسکن بدون دلیل بالینی تکرار نشود. در بارداری، کودکان و اسکن‌های مکرر، دندان‌پزشک باید فایده و ضرورت را با دقت بیشتری بسنجد.

مراحل انجام CBCT و آمادگی قبل از آن

تصویربرداری معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد و بدون درد است. بیمار ایستاده یا نشسته قرار می‌گیرد و باید در زمان چرخش دستگاه (معمولاً کمتر از یک دقیقه) بی‌حرکت بماند.

پیش از اسکن، زیورآلات سر و گردن، عینک، گیره مو و در صورت امکان پروتز متحرک خارج می‌شوند تا روی تصویر اثر نگذارند. اگر باردار هستید یا احتمال بارداری دارید، حتماً پیش از اسکن اطلاع دهید.

نتیجه CBCT را چه کسی تفسیر می‌کند؟

تصویر CBCT باید توسط دندان‌پزشک یا متخصص رادیولوژی دهان، فک و صورت به‌طور کامل بررسی شود؛ نه فقط ناحیه ایمپلنت، بلکه کل حجم تصویربرداری‌شده، چون ممکن است یافته‌های دیگری مثل ضایعات استخوانی یا مشکلات سینوس دیده شود.

برای آشنایی با مراحل بعدی، مقاله طراحی دیجیتال ایمپلنت و راهنمای پیوند استخوان و سینوس لیفت را مطالعه کنید.